ਮਣੀਕਰਨ ਲਗਭਗ 1,760 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤੰਗ ਘਾਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੇ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਹੈ, ਕਸੋਲ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅੱਗੇ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਚੱਟਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਗਰਮ ਚਸ਼ਮੇ ਫੁੱਟਦੇ ਹਨ — ਇੰਨੇ ਗਰਮ ਕਿ ਚੌਲ ਪੱਕ ਜਾਣ — ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਨਗਰੀ ਵਸ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਗਰਮ ਚਸ਼ਮਾ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭੁੱਖਿਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਪਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕੰਨ ਦੀ ਰਤਨ-ਜੜੀ ਵਾਲੀ (ਮਣੀ) ਇੱਥੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਈ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਨੂੰ ਇਹ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫੁੰਕਾਰਾ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਚਸ਼ਮੇ ਉਬਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਣੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰੀਏ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਣੀਕਰਨ ਸਾਹਿਬ
ਗਰਜਦੇ ਦਰਿਆ ਉੱਤੋਂ ਪੈਦਲ ਪੁਲ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੋ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ: ਸਿਰ ਢਕੋ (ਰੁਮਾਲੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ), ਜੁੱਤੀਆਂ ਉਤਾਰੋ ਅਤੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ’ਤੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋਵੋ। ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੈਠੋ, ਫਿਰ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੋ।
ਲੰਗਰ ਛਕੋ
ਮੁਫ਼ਤ ਸਾਂਝੀ ਰਸੋਈ ਸਾਰੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਦਾ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਭੋਜਨ ਵਰਤਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ਰਸ਼ ’ਤੇ ਪੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਛਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦੇ ਚੌਲ ਅਤੇ ਦਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਰਮ ਚਸ਼ਮੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਨਾ ਹੀ ਲਓ ਜਿੰਨਾ ਛਕ ਸਕੋ, ਅਤੇ ਭੇਟਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ।
ਗਰਮ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੁੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਸ਼ਮੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਹਿਣਯੋਗ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਕੋਲ ਤੇ ਕੁਝ ਗੈਸਟਹਾਊਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੁੰਡ ਵੀ ਹਨ। ਸੋਮੇ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਖ ਲਓ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰਹੋ।
ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਰਾਮ ਮੰਦਰ
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਪੋਟਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਉਬਾਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚਲਾ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਕੁੱਲੂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਾ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਰੋ।
ਪੁਰਾਣਾ ਬਾਜ਼ਾਰ
ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੀ ਤੰਗ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਊਨੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਰਮ ਜਲੇਬੀਆਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਨਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਫ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਵੇਰੇ ਸਵਖਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਡੇ-ਟ੍ਰਿਪ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ।
ਮਣੀਕਰਨ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀਏ
- ਕਸੋਲ ਤੋਂ: 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਮਣੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਰਸ਼ੈਣੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ; ਸ਼ੇਅਰਡ ਟੈਕਸੀਆਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਾਂ ਸੜਕ ’ਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਪੈਦਲ ਜਾਓ।
- ਭੁੰਤਰ ਤੋਂ: ਮਣੀਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਧੀਆਂ ਲੋਕਲ ਬੱਸਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ (ਲਗਭਗ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਤਕਰੀਬਨ 1.5–2 ਘੰਟੇ)।
- ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ: ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਕਸੋਲ ਅਤੇ ਮਣੀਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਡੇ-ਟ੍ਰਿਪ ਹੈ।
- ਪਾਰਕਿੰਗ: ਗੱਡੀਆਂ ਪੁਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪੈਦਲ ਹੈ। ਵੀਕਐਂਡ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਮ ਆਮ ਹਨ।
ਸਥਾਨਕ ਸੁਝਾਅ
- ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਢਕਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਾਓ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰ ਢਕ ਕੇ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਤੰਬਾਕੂ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾ ਲਿਆਓ।
- ਬਾਹਰ ਫ਼ੋਟੋ ਖਿੱਚਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੁੱਛ ਲਓ ਜਾਂ ਨਾ ਖਿੱਚੋ।
- ਸੋਮੇ ’ਤੇ ਚਸ਼ਮੇ ਉਬਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁਲਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਹੱਥ ਜਾਂ ਪੈਰ ਨਾ ਪਾਓ।
- ਸੰਗਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਸਵਖਤੇ ਆਓ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸਾਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੈਲਾਨੀ ਕਸੋਲ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ।
ਮਣੀਕਰਨ ਵਾਲੇ ਟੂਰ
ਇਹ ਗਾਈਡ ਵਾਲੇ ਟ੍ਰਿਪ ਮਣੀਕਰਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:
ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਡੇ-ਟ੍ਰਿਪ ਮਨਾਲੀ ਤੋਂ ਕਸੋਲ ਅਤੇ ਮਣੀਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਟੂਰ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨਾਲੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਰ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਰ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟ੍ਰਿਪ ਪਾਰਵਤੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਦੋ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੜਾਅ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਉਬਲਦੇ ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਮਣੀਕਰਨ ਅਤੇ ਕਸੋਲ ਦੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਕੈਫ਼ੇ। ਪਿਕਅੱਪ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੁਸੀਂ ਖ਼ੁਦ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋ।
- ਕੁੱਲੂ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੇਠਾਂ ਅਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਤੰਗ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਣੀਕਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਗਰਮ ਚਸ਼ਮੇ
- ਕਸੋਲ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਸੈਰ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਮਾਂ
ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੈਕੇਜ ਦਿੱਲੀ: ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫ਼ਰ ਨਾਲ 3 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਕਸੋਲ ਟੂਰ
ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਸੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਤਰੀਕਾ: ਰਾਤ ਦੀ ਬੱਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟ੍ਰਾਂਸਫ਼ਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਬੁੱਕ ਕੀਤਾ ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਮਣੀਕਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ। ਇੰਨੀ ਦੂਰੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਘੱਟ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ।
- ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕਾਰ
- ਕਸੋਲ ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ ਦੀ ਠਹਿਰ ਸ਼ਾਮਲ
- ਮਣੀਕਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟੂਰ ਕੁੱਲੂ ਤੋਂ: 4 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਮਨਾਲੀ ਅਤੇ ਰੋਹਤਾਂਗ ਪਾਸ ਟੂਰ
ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਰਕਟ ਜੋ ਕੁੱਲੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਸੌਖਾ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਭੁੰਤਰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਹੁਣੇ ਕਸੋਲ ਤੋਂ ਉੱਤਰੇ ਹੋ — ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਣੀਕਰਨ, ਮਨਾਲੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਰੋਹਤਾਂਗ ਪਾਸ ਵੱਲ ਦੀ ਸੈਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਦੱਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਿਟ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਕ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪੱਕਾ ਕਰ ਲਓ ਕਿ ਕੀ-ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
- ਕੁੱਲੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਭੁੰਤਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ
- ਮਣੀਕਰਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਸ਼ਾਮਲ
- ਮਨਾਲੀ ਦੇ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਰੋਹਤਾਂਗ ਪਾਸ ਦੀ ਸੈਰ
